Lug'at (Dictionary) nima?

Tasavvur qiling, telefon daftaringizda ismlar va telefon raqamlari yozilgan. Ismni bilsangiz, unga mos raqamni topasiz. Bu — kalit-qiymat (key-value) juftligi. Pythonda aynan shunday ishlaydigano'ma ma'lumotlar tuzilmasi dictionary (lug'at) deyiladi.

Kalit (key) — qidirish uchun ishlatiladigan noyob belgi (ism, so'z, raqam). Qiymat (value) — kalitga mos bo'lgan ma'lumot (telefon raqami, ta'rif, baho).

Lug'at va parallel ro'yxatlarni solishtirish:

# Yomon usul: ikkita parallel ro'yxat
ismlar   = ["Ali",  "Vali", "Soli" ]
raqamlar = ["1234", "5678", "9012" ]

# Ali ning raqamini topish — murakkab!
indeks = ismlar.index("Vali")
print(raqamlar[indeks])   # 5678

# Yaxshi usul: dictionary
telefon_daftar = {
    "Ali":  "1234",
    "Vali": "5678",
    "Soli": "9012"
}

# Vali ning raqamini topish — oson!
print(telefon_daftar["Vali"])   # 5678

Ko'rinib turibdiki, lug'at bilan ma'lumotga murojaat ancha qulay va tushunarliroq.

Lug'atning real hayotdagi misollari:

# Haqiqiy lug'at (so'z: ta'rif)
lugat = {
    "algoritm":  "Muammoni hal qilish uchun ketma-ket qadamlar",
    "dastur":    "Kompyuter uchun yozilgan ko'rsatmalar to'plami",
    "o'zgaruvchi": "Qiymat saqlovchi nomlangan xotira joyi"
}

print(lugat["algoritm"])
# Muammoni hal qilish uchun ketma-ket qadamlar

# Talaba bahosi (fan: baho)
baholar = {
    "matematika": 95,
    "fizika":     88,
    "ingliz tili": 76
}

print("Matematika bahosi:", baholar["matematika"])   # 95
print("Fizika bahosi:",     baholar["fizika"])        # 88

Lug'atni ko'rsatish:

talaba = {
    "ism":   "Kamol",
    "yosh":  18,
    "shahar": "Toshkent",
    "baho":  92
}

print(talaba)
# {'ism': 'Kamol', 'yosh': 18, 'shahar': 'Toshkent', 'baho': 92}

# Kalitlar soni
print("Kalitlar soni:", len(talaba))   # 4

Lug'atning asosiy xususiyatlari:

• Kalit noyob — bir xil kalit ikki marta bo'lmaydi (oxirgisi saqlanadi)
• Tartibsiz emas — Python 3.7+ da kiritish tartibi saqlanadi
• Kalit sifatida string, raqam, tuple ishlatilishi mumkin (lekin ro'yxat bo'lmaydi)
• Qiymat esa istalgan turdagi ma'lumot bo'lishi mumkin

# Kalitlar noyob bo'lishi shart
sinov = {"a": 1, "b": 2, "a": 3}
print(sinov)   # {'a': 3, 'b': 2} — "a": 1 o'chirildi, "a": 3 qoldi

Muhim qoidalar:

• Lug'at {} qavslari bilan yaratiladi
• Kalit va qiymat : bilan ajratiladi: {"kalit": "qiymat"}
• Elementlar , bilan ajratiladi
• dict["kalit"] bilan qiymatga murojaat qilinadi

📝 Vazifa

Lug'at tushunchasini tekshirish

Quyidagi savollarga javob bering:

1. Dictionary'da qaysi tushuncha noyob (takrorlanmaydi)?
2. {"shahar": "Samarqand"} da kalit nima, qiymat nima?
3. Bir xil kalit ikki marta yozilsa nima bo'ladi?

Bu mashq orqali siz:

• Dictionary tuzilmasini tushunasiz
• Kalit va qiymat tushunchalarini farqlaysiz
• Lug'atning asosiy xususiyatlarini bilib olasiz