Atrofimizdagi ma'lumotlar

Telefoningizdagi kontaktlar, Telegram'dagi xabarlar, bankdagi hisob balansingiz, onlayn do'kondagi buyurtmalar — bularning barchasi ma'lumot (data). Har qanday dastur ishlashi uchun ma'lumotlarni qayerdadir saqlashi va kerak bo'lganda tez topib olishi kerak.

Savol tug'iladi: bu ma'lumotlar qayerda turadi? Javob — ma'lumotlar bazasida.

Oddiy fayl nima uchun yetarli emas?

Aytaylik, onlayn do'kon ochdik va buyurtmalarni oddiy matnli faylga yozib boryapmiz:

Ali - telefon - 2 dona - 15-yanvar
Vali - noutbuk - 1 dona - 16-yanvar
Sardor - telefon - 1 dona - 16-yanvar

Dastlab hammasi yaxshi ishlaydi. Lekin do'kon o'sib, buyurtmalar millionga yetganda, jiddiy muammolar boshlanadi:

• Qidirish sekinlashadi. "Ali nimalar sotib olgan?" degan savolga javob topish uchun butun faylni boshidan oxirigacha o'qib chiqishga to'g'ri keladi.
• Bir vaqtda ishlab bo'lmaydi. Ikki xodim faylni bir paytda tahrirlasa, birining o'zgarishlari yo'qolib qoladi.
• Qoidalar yo'q. Kimdir miqdor o'rniga adashib matn yozib yuborsa, hech narsa to'xtatmaydi — xato ma'lumot to'planib boraveradi.
• Ishonchsiz. Fayl buzilsa yoki o'chib ketsa, hamma ma'lumot birdaniga yo'qoladi.

Ma'lumotlar bazasi aynan shu muammolarni hal qilish uchun yaratilgan:

Oddiy fayl va ma'lumotlar bazasining taqqoslanishi

Ma'lumotlar bazasi nima?

Ma'lumotlar bazasi (database) — ma'lumotlarni tartibli saqlash, tez qidirish va ishonchli boshqarish uchun ishlatiladigan tizim.

Eng keng tarqalgan turida ma'lumotlar jadvallar (tables) ko'rinishida saqlanadi. Har bir jadval ustunlar (columns) va qatorlar (rows) dan iborat. Masalan, do'konimizdagi mahsulotlar jadvali:

Jadvalning tuzilishi: ustun va qator

• Har bir ustun bitta xususiyatni bildiradi: id, nomi, narx.
• Har bir qator bitta yozuvni bildiradi: bitta mahsulot.

Fayldan farqli o'laroq, baza million qator ichidan kerakli yozuvni bir zumda topadi, minglab foydalanuvchi bilan bir vaqtda ishlay oladi va "narx faqat son bo'lsin" kabi qoidalarni o'zi nazorat qiladi.

Ma'lumotlar bazasini kim boshqaradi?

Bazani boshqaradigan maxsus dastur bo'ladi — u MBBT (ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi) deb ataladi. Eng mashhurlari:

• SQLite — eng yengil va keng tarqalgani: har bir smartfonda, brauzerda ishlaydi. Bu kursda biz aynan shundan foydalanamiz.
• PostgreSQL va MySQL — yirik veb-saytlar va kompaniyalar ishlatadigan kuchli tizimlar.

Yaxshi yangilik: ularning hammasi bilan bitta tilda gaplashiladi. Bu tilning nomi — SQL, u bilan keyingi darsda tanishamiz.

Muhim: Deyarli har bir dastur — Telegram'dan tortib bank ilovasigacha — ichida ma'lumotlar bazasi ishlatadi. Shuning uchun baza bilan ishlashni bilish har qanday dasturchi uchun zaruriy ko'nikma.

📝 Vazifa

Bu darsda kod yozmaysiz. Quyidagi qisqa test orqali o'rganganlaringizni tekshiramiz: ma'lumotlar bazasi nima, oddiy fayldan nimasi bilan yaxshi, jadval, ustun va qator nima hamda MBBT deganda nima tushuniladi. Har bir savolda 4 ta variant bor — eng to'g'risini tanlang.